Kaynakçası: Var
Dosya Boyutu: 22 KB
Eklenme Tarihi: 19-11-08
Dosya Şifresi: www.odevsec.com
Dosya Açıklaması : Güneşi ışık kaynağı, Ayı yansıtıcı bir perde ve Dünyayı da bazen perdenin önünde bazen perdenin arkasında bulunan ışık geçirmez bir cisim olarak düşünebiliriz. Güneş ışınları perdenin bir tarafına düştüğünde ve Dünya perdenin öbür tarafında durduğunda, aradaki perde Güneşin ışınlarının Dünyaya ulaşmasını engellediği için karanlık oluşur. Dünyanın tarafından bakıldığında Güneş, Ayın arada kalan bedeni ile örtülür. Öyle ki biz Güneşi göremeyiz. Bu, Güneş tutulmasıdır. Yeniay günlerinde meydana gelir. Güneşin ışınları Dünyaya ulaşırken, Dünya Güneş ile Ayın arasındadır. Bunun sonucunda Dünyanın bedeni perdenin, yani Ayın bedenin üstüne düşer. Çünkü Dünya, perdenin üstüne yansıyacak olan ışığı keser. Bu, Ay tutulmasıdır. Dolunay günlerinde meydana gelir. 1. TUTULMALARIN DOĞAL NEDENLERİ Tutulmanın oluşması için Ay, Dünya ve Güneş üçlüsünün bir doğru boyunca dizilmiş olması gerekir. Buna göre; Güneş tutulması yeniay evresinde karşımıza çıkar, Ay tutulması ise Dolunay evresinde. Ancak, Ayın Dünya etrafındaki dolanma hareketini gerçekleştirdiği düzlem (Ayın yörünge düzlemi) ile ekliptik (tutulum) düzlemi arasındaki 8.5lik bir eğim yüzünden her yeniay günü Güneş tutulması olmaz ve her Dolunay günü Ay tutulması olmaz. Dünyadan görüldüğü şekliyle güneş kolay görülür biçimde, bir elips olarak düşünülebilecek bir yörüngede hareket eder. Bu elipsin içbükey tarafındaki odak noktalardan birinde Dünya bulunur. Bu yörüngenin düzlemi bizim ekvatorumuza doğru 23 derecelik bir açıyla eğilmiştir. Ama Ay da Dünyanın çevresinde eliptik bir yörüngede hareket eder, odak noktası dünyadır ve bu yörüngenin düzlemi bizim ekvatorumuza 28 derecelik bir açıyla eğilmiştir ve sonuçta Güneşin yörüngesine 5 derecelik bir açıyla eğilmiştir. Güneşin yörüngesinin düzlemi ile Ayın yörünge düzleminin kesiştiği noktaya Düğüm (Node) denir. Düğümün üzerinde veya yakınında Güneş ile Ay bir kavuşum veya karşıtlık oluşturduklarında - yani ya Yeniay ya da Dolunay olduğunda - Güneş ya da Ay tutulması gerçekleşir. Eğer Güneşin yörüngesinin düzlemini Şekil 1deki A-B çizgisi olarak kabul edersek ve Ayın yörüngesinin düzlemini C-D çizgisi olarak alırsak, kesişme noktasındaki E Düğüm noktası olur. Eğer Güneş ve Ay uzayda birer nokta olsalardı, ancak her ikisi de kendi yörüngelerindeki E noktasına aynı anda ulaştıklarında kesişebilirlerdi. Ancak bunlar gözle görülür boyutlara sahip cisimler. Bu nedenle, eğer Güneşin E-B çizgilerinide ilerlerken Ayın da E-D çizgisinde ilerlediğini varsayarsak, onların tekrar ne zaman ve hangi noktada iki ayrı disk olarak görülebilecek şekilde ayrışacakları onların disklerinin büyüklüklerine ve birleşik hareketlerine bağlıdır. Güneş ile Ayın disklerinin bariz şekilde kavuşmaları ve ayrılmaları temel olarak Ayın hareketine dayanır, çünkü Güneş yörüngesinden gün boyunca ancak 1 derece ilerler, oysa Ay aynı sürede 13 derece ilerler. Kısa sürede Düğüm noktasını terk eder ve Ekliptiğin (Güneş yörüngesi) düzleminden ayrılır. Güneş ile Ayın, Dünyadan uzaklıklarında farklılıklar olmasına rağmen, Dünyadan bakılınca Ay aynı büyüklükte görülür. Bundan Güneşin aydan daha büyük olduğunu anlıyoruz. Ama çeşitli Güneş tutulmalarını iyice incelediğimizde Ayın bazen Güneşin tüm diskini kapladığını, bazen de bütünüyle kaplamadan dışarıda küçük bir daire bıraktığını görürüz. Birinciye tam Güneş tutulması, ikinciye de halkalı (annular) tutulma denir. ``Annular`` kelimesi halka gibi anlamındaki annulustan gelir. Bir cismin görünür büyüklüğü izleyiciden uzaklaştığı oranda küçülür. Eğer Ay Dünyanın çevresinde Dünyanın merkezde durduğu dairesel bir yörüngede hareket her zaman aynı büyüklükte görünürdü. Ancak Dünyadan bakıldığında, odak noktalarından birinde Dünyanın durduğu bir elips üzerinde hareket ettiği için, Ay yerberi noktasında en büyük, yeröte noktasında en en küçük halinde görünür. Yerberi (perigee) Ayın yörügesinde yeryüzüne en yakın olduğu, yeröte (apogee) ise yeryüzüne en uzak olduğu, daima yerberinin tam karşısında bulunan noktadır. Aynı bakış açısıyla, Güneş de Dünyanın çevresinde eliptik bir yörüngede döner (Dünyadan bakıldığında) ve görülür büyüklüğü daima değişir. 2. GÜNEŞ TUTULMASI 2.1. Nasıl Meydana Gelir? Dünyanın yerinde tam olan tutulma bir başka yerde sadece parçalı olabilir. Ayın hareketi bir günde 13 derece, Güneşinki sadece 1 derece olduğu için, Ay Güneşi günde 12 derece, saate 30 dakika geçer. Dünya her zaman kendi ekseni üzerinde batıdan doğuya doğru döner ve Güneşle Ay doğudan batıya gidiyor şekilde görünürler. Ancak Ayın diskinin merkezinin Güneşin diskinin merkezi ile birleştiği zaman noktasında, birleşen ışıklar Dünyanın yüzeyinde bir noktanın tam üzerinde görülürler ve bu noktada tutulma öğlene merkezlidir. Ancak Güneş ve Ayın biraraya gelen diskleri 1 derece kadar yaklaştıklarında, Ay bu mesafenin yarısını katettiğinde veya Güneşin batısına 30` yaklaştığında Güneş tutulması başlar, çünkü o zaman kenar çizgileri birbirine değmeye başlar. Yarım saat içinde Ayın kenar çizgisi Güneşin diskinin merkezine ulaşır ve sonraki yarım saat içinde Ayın merkezi Güneşin merkezi ile birleşir. Bu aşama sadece bir iki dakika sürer ve Ay yaklaşık aynı süre içinde tutulmayı tamamlamak üzere Güneşin doğusuna doğru ilerler. Bu durumda eğer Güneş sabit dursaydı ve Ay tam merkezinden geçseydi bir tutulma iki saat sürerdi. Ama Güneş yörüngesinde hareketini sürdürmekteir ve iki saat içerisinde boylamını 5 dakika arttırır ve Ayın bunu geçmesi 10 dakika sürer. Ayrıca Ay her zaman aynı oranda ilerlemez, tutulma esnasında yörüngesinin belirli bir noktasında, birbaşka durumda ise bir başka noktasındadır. Bu neenle her şeyden önce Güneşin ve Ayın yarı çaplarını bulmamız ve bunları birbirleri ile toplamamız gerekir. Sonra boylamda Ayın GüneşI yakalama oranını buluruz. Böylece ilk temastan itibaren Ayın Güneşin merkezine ulaşma süresini, yani sürenin tamamının yarısını buluruz. 2.2. Türkiyede Kayıtlardaki İlk Tutulmalar İstanbul Kandilli Rasathanesi kayıtlarına göre 22 Aralık 1870 tarihinde Tunus, Libya, Yunanistan ve ülkemizi içine alan bir kuşakta tam Güneş tutulması olmuş ve iki gün sonra Tunusta 5.2 şiddetinde bir deprem olmuştur. Güneş tutulması ile depremin bir ilişkisi olup olmadığı hala bilinmiyor. Daha eski tarihlerde 19 Kasım 1816 günü de sadece Türkiyeden görülebilecek halkalı Güneş tutulması gerçekleşti. Araştırmacılar bu tarihte yazılmış, bu tarihi şiiri bulmuşturlar (bu şiir İstanbul Kandilli Rasathanesinde aynen muhafıza edilmektedir); Şehr-i Recep salhinde çün zulmet olup oldu küsuf Şerh etmiş idi vakıabu vakayı ehl-i rasat Dehşet gelip halka kamu hatif dedi tarihini Öğle namazını şemiyle kıldırdı ol Hakk-ı Ehad 1815de, bir araştırmacı birkaç gün sonra güneş tutulması olacak demişti. Halbuki çalışmalarında 1815 ile 1816yı karıştırmıştı. Dediği günde tutulma olmadı. O zamanlar Güneş tutulmasına çok önem veriliyordu, biraz da korkuluyordu. Bu yanlış onun hayatına maal oldu. Bir yıl sonra tam o gün tam Güneş tutulması gerçekleşti. 2.2.1. 11 Ağustos 1999 Bu tarihteki Güneş tutulması Saros dizisinin 21. Tekrarıdır. (1639 yılında başlayan bu dizi 17 Nisan 3009 yılında 77. kez tekrarlanacak tutulma ile sona erecek.) Ayın gölgesi Atlantik Okyanusundan başlayarak Hint Okyanusuna kadar Dünyayı taradı. En uzun tutulma süresi 2 dakika 33 saniye ile Romanyada meydana geldi. Tutulma ülkemizde (yaz saati uygulamasına göre) saat 14:21de Karadeniz kıyımızdan (bartın yöresinde) başladı, saat 14:29da Turhala ulaşan gölge 14:43de güneydoğu sınırımızdan (Cizre) Suriyeye ulaşdı. Bu saatlerden 1 saat 20 dakika önce parçalı tutulma başladı. Kastamonu, Çorum, Amasya, Tokat, Sivas, Elazığ, Diyarbakır ve Batman tutulma hattı üzerindeki şehirlerimizdi. 2.3. İzlenmesi Güneşin kısmen veya tam olarak tutulması esnasında herhangi bir koruyucu olmadan çıplak göz ile seyredildiği taktirde morötesi ve infrozet ışınlarının gözlerimizde kalıcı olmak üzere hasarda bulunmaları tehlikesi vardır.1912 yılındaki Güneş tutulmasından dolayı ...